X
تبلیغات
جهــــان عجایـب - قدیمی ترین آثار معماری ایران

معماری قبل از هخامنشیان

قدیمی ترین آثار معماری ( خانه سازی ) که تا بحال در ایران شناخته شده است حدودا" به ده هزار سال پیش باز می گردند . تنها اطلاعی که از معماری این خانه ها در دست می باشد سنگی بودن پایه ها ( پی ها ) است . در ده های غربی سلسله جبال زاگرس نشانه هایی از خانه های کوچک ( 3.5 *5 متر گلی بدست آمده است که در حدود هشت هزار سال قدمت دارند . پسوند « کند » که به دنبال بعضی از محل های مسکونی مثل سمرقند ( سمرکند ) یا تاجکند ( تاشکند ) و یا غیره آمده ، نشان دهنده روش های ابتدایی معماری است که در آن از طریق کندن زمین و یا کوه ، پناهگاه ، و یا مقبره و یا ... بوجود میآمده است . بطور کلی تحول روشهای ابتدایی خانه سازی به روش استفاده از خشت خام و گل بین هزاره هشتم تا اوایل هزاره چهارم قبل از میلاد در ایران بوجود آمده است . در مراحل بعدی برای پوشش نهایی این ساختمان ها از گچ نیز استفاده می کرده اند . خاکبرداری های انجام شده در تپه های «سیلک » کاشان که یکی از قدیمی ترین جوامع اولیه دشتی (دشت نشین ) در ایران به شمار می آید حاکی از آن است که روش خانه سازی به کمک گل « بی شکل » ( یعنی گلی که در قالب ریخته نشده و بصورت خشت خام در نیامده است ) از هزاره پنجم قبل از میلاد در این ناحیه وجود داشته است . روش ساختمان کردن به کمک گل بی شکل را « چینه سازی » نیز می گویند که در هزاره چهارم قبل از میلاد این روش جای خود را به استفاده از « خشت خام » داد . بکار بردی ( خشت خام ) در معماری به عنوان اصلی ترین مصالح ساختمانی شاید بزرگترین تحول در جهت اجرای بهتر و مناسبتر ساختمان ها باشد . خشت خام در واقع اولین ماده ساختمانی « مدولار » بحساب می آید . مصالح ساختمانی مدولار آن دسته از مصالح ساختمانی را نیز می گویند که اولا" همگی هم اندازه ، ثانیا" هم جنس ، ثالثا" قابل تکثیر و ایجاد بافت باشند . مثل خشت خام ، آجر ( خشت پخته ) ، کاشی ، موزائیک و ... . یکی از مهمترین ویژگی های این گونه مصالح این است که به دلیل مناسب بودن اندازه آن ها ، فضاهایی که با این دسته از مصالح ساخته می شوند قابلیت شکل پذیری بهتری دارند . دیگر اینکه یک «مدول ساختمانی » می تواند واحدی باشد که از تکثیر آن ( در کنار هم قرار گرفتن این نوع مصالح جهت پوشش کف ساختمان یا دیوارهای آن ) اندازه ها و ابعاد عمده و مهم ساختمان به دست می آیند که این ابعاد ضرایبی از ابعاد واحد تکثیر شونده ( مدول ) می باشند . بهرحال ، ابداع خشت خام را به ایرانیان نسبت می دهند . پس از ورود آریایی ها به ایران در حدود 1200 سال پیش از میلاد ، منطقه سیلک که چندی بود متروک شده بود توسط مهاجرین جدید بازسازی شد و مورد سکونت قرار گرفت . برای بازسازی روش های جدیدی بکار گرفته شد . مثلا" در پی های ساختمان ها مصالح بزرگ و سنگین به مساحت حدودا" چهار متر مربع بکار رفتند و دیوارها از لایه های متناوب خشت و سنگ که بصورت خشکه چین بروی هم ساخته می شوند ، ساخته شدند ( خشکه چین یعنی بدون ملات ) . البته این روش ها بیشتر جهت ساختن قلعه ها ( شهرهای قلعه ای ) و دیوارهای بلند و قطور به کار گرفته می شوند . از این دوره به بعد روش های متفاوت و جدیدی برای ساختن بناهای مذهبی نسبت به سایر ساختمانها بکار برده می شد . مثلا" پوشش نهایی این قبیل ساختمانها یعنی سقف آخر آنها بصورت شیب دار یعنی مایل ساخته می شدند این نوع سقف های شیب دار بیان کننده قدمت این روش معماری نسبت به فرمهای معروف به سقف یونانی که بعدها پدید آمد می باشد . اقوام مهاجر آریایی پس از چندی به بخش های جنوبی ایران رسیدند و نشانه های این معماری را با خود در بناهایی مثل تخت سلیمان ، پاسارگاد ، شوش ، تخت جمشید و ... بجای گذاشتند . بنابراین روش های معماری شناخته شده ایران قبل از اسلام توسط مهاجرین آریایی که در طول مهاجرت خود تحت تاثیر فرهنگ معماری اقوام « هیت » و « اورآرتور » آذربایجان قرار گرفتند بنیان گذاری شده است................

دولت عیلام

اولین دولتی که در فلات ایران بوجود آمده است دولت « عیلامیان » است . تشکیل دولت و تمدن عیلام حدودا" به بیش از هزار سال پیش بازمی گردد . در این حال اقوام بیابان گرد آریایی مهاجرت خود را به ایران ادامه می دهند . جایگاه اولین قوم آریایی در منطقه قفقاز فعلی قرار داشته است که بعلت سرد شدن بیش از حد آب و هوای آن جا ناچار ، موطن خود را ترک می کنند . مهاجرت آریایی ها حدودا" از چهار هزار سال پیش شروع می شود و بتدریج ادامه پیدا می کند تا در نقاط مختلف ایران ساکن می گردند . اینها با آموختن راه و رسم زندگی شهر نشینی از ساکنین بومی فلات ایران ( که حدودا" از هفده هزار سال پیش در ایران زندگی می کرده اند ) کم کم سنت های بیابان گردی و چادر نشینی را فراموش کرده و در ایران ماندگار می شوند . قوم آریایی که خود از شاخه های متعددی تشکیل شده است در حدود 2500 سال پیش با ایجاد دولت ماد و سپس هخامنشی ، تمدن های عیلام و بین النهرین ( بین دجله و فرات ) را از بین می برند . لازم به توضیح است که اولین دولت های جهان در حدود 5000 سال پیش در منطقه بین النهرین بوجود می آیند که به ترتیب عبارتند از : دولت سومر ، دولت آکد ، دولت بابل ، دولت آشور . در قلمرو این دولت ها تمدن به رشد قابل توجهی می رسد و همین نکته باعث تقویت فرهنگ در بین این تمدن ها شده است .

عیلام یا آلام به معنی کوهستان می باشد و ظاهرا" بابلی ها این نام را به سرزمین مرتفعی که در شرق بابل بود داده بودند . تمدن عیلام شامل نواحی خوزستان ، لرستان ، پشت کوه و کوه های بختیاری می شد . در ابتدا ظروف سفالی به شیوه ای جدید یعنی به تعداد زیاد و بدون تزئینات نقاشی و اکثرا" با نقش های ساده ساخته می شوند . شوش از مراکز مهم شهری تمدن عیلام به حساب می آمد و بعدها که به عنوان پایتخت انتخاب شد ، شهرتی در جهان آن روز پیدا کرد . بدنبال حفاری های شوش و همچنین هفت تپه خوزستان تعدادی پیکره و لوحه بدست آمده است که نشانه هنر مجسمه سازی نزد عیلامیان است.

مطلب بسیار مهم در آثار هنری دوران باستان این است که این آثار جنبه هنری صرف نداشته اند و بیشتر در ساخت وسایل اولیه و مهم زندگی مثل ظروف سفالی و فلزی و ... بکار برده می شوند و یا اینکه در رابطه با اعتقادات مذهبی و یا گاهی بدستور حکام وقت بوجود می آیند . ( مثل مجسمه های گوناگون مذهبی و یا تصاویر پادشاهان ، بصورت نقش برجسته سنگی و ... ) یکی از مهمترین اثار عیلامی ها زیگورات عیلامی چغازنبیل است که در زیر توضیح داده می شود .

چنین به نظر می رسد که مردمان شرق زمین از ابتدا کوه ها و بلندی ها را نشانه هایی از قدرت های ماوراء طبیعت می دانستند و آن ها را ستایش می کرده اند . زیگورات ها که ساختمانهایی بزرگ و حجیم بوده اند و از نظر شکل ظاهر شباهتی با عناصر طبیعی مورد ستایش مردم داشته اند ممکن است که به این دلیل چنین شکلی بخود گرفته باشند . زیگورات ها یعنی ساختمان هایی که جهت برگزاری آئین های رسمی و مهم مذهبی ساخته شده باشند . در واقع زیگورات یک عبادتگاه عمده و اصلی و بزرگ می باشد که علاوه بر عملکردهای مذهبی ، مورد استفاده جهت مطالعات ستاره شناسی و نجوم نیز بوده است . بدین منظور معمولا" بالاترین طبقه زیگورات که بر اطراف مسلط بوده مورد استفاده قرار می گرفته است.

زیگورات چغازنبیل یکی از مهم ترین و بزرگترین زیگورات های جهان باستان به حساب می آید که در سال 1250 قبل از میلاد به دستور « آنتاش گال » فرمانروای عیلام ساخته شد . این زیگورات برجای زیگورات قبلی بنا شد و از تخریب بنای قدیمی مصالح مورد نیاز جهت ساختن دو طبقه اول زیگورات چغازنبیل بدست آمد . زیگورات چغازنبیل در 5 طبقه ساخته شده بود که هر طبقه مشرف به طبقه قبل خود بوده است . پلان این ساختمان بشکل 5 مربع متحدالمرکز می باشد . مصالح ساختمانی مورد استفاده بیشتر آجر پخته لعابدار جهت تزئین نمای ساختمان و آجر معمولی بدون لعاب جهت ساختن جرزها می باشند . نحوه قرار گیری پله ها در این ساختمان به گونه ای بوده است که برای رسیدن به آخرین طبقه می بایست یک دور کامل ساختمان طواف شود ( گردش 360 درجه ) . بطور کلی ساختمان های مذهبی به گونه ای ساخته می شدند که شکل ظاهری آنها نشان دهنده جدایی از زمین و خاک ( دل کندن از زندگی این جهان ) و رسیدن به تعالی و توجه به جهان دومی است که در تمام مذاهب و مسالک مورد اعتقاد پیروان آنهاست . اگر به ساختمان چغازنبیل دقت کنیم دقیقا" متوجه این مقصود می شویم . شکل ظاهری این ساختمان به گونه ای است که هر چه بالاتر می رود کوچک تر و بسته تر می شود و بطور تجریدی این ساختمان فلشی است بطرف آسمان ( جهان غیر مادی و خالی از روابط این جهانی انسانها ) . اگر به اهرام ثلاثه مصر نیز دقت کنیم دقیقا" متوجه همین مطلب می شویم . از هر طرف که به چغازنبیل و یا اهرام ثلاثه باستان نگاه کنیم ، شکل ساختمان توجه ما را بطرف بالا جلب می کند و از زمین و خاک دور نگه می دارد . در مساجد ایرانی این نقش مهم را گنبدها و گلدسته ها بازی می کنند . در مقبره کورش در پاسارگاد شکل سقف شیب دار ساختمان و احداث ساختمان بروی طبقات ( پله ها ) مشرف بهم سنگی این وظیفه مهم را به عهده دارند و ... . بهر حال در داخل زیگورات چغازنبیل قوس ها ، آبروها و تونل هایی قرار داشته است . انواع قوس های ایرانی که خیلی ها معتقد بودند متعلق به معماری بعد از اسلام ایران است ( قوس های جناغی و کلیل و ... ) در این ساختمان مشاهده می شود در این ساختمان موزائیک هایی از عاج و درب های چوبی نیز بکار رفته بوده است . علاوه بر زیگورات چغازنبیل که در هفت تپه خوزستان واقع است آثار 3 قصر دیگر متعلق به بیش از هزار سال قبل از میلاد نیز در آن منطقه بدست آمده است . ساختمان های عیلامی دارای سقف چوبی و پلان مربع و یا مستطیل و شامل بیش از یک اشکوب ( طبقه ) بوده اند و ستونهای آن ها از آجر ساخته می شده است . لازم به توضیح است که اولین قومی که زیگوراتها را ابداع کردند « سومری ها » می باشند که اولین زیگوراتهای سومری در حدود 2200 سال قبل از میلاد ساخته شده اند .

زیگورات عیلامی چغازنبیل

          

معماری دوره ماد

بیشتر اطلاعات باقی مانده از دوره ماد از روی نوشته مورخین یونانی ( بخصوص هردوت ) و هم چنین کتیبه های آشوری بدست آمده است . مجموعه اطلاعات موجود از وضع معماری این دوره اندک و محدود است . دوام دولت ماد بگفته مورخین یونانی حدود 150 سال و بنیان گذار آن دیوکوس ( دیااکو ) بوده است . از کتیبه های آشوری وضعیت شهرهای دولت ماد معلوم می گردد . شهرهای قلعه ای دوره ماد با حصارها و بارو های خیلی مستحکم و گاهی چندلایه محافظت میشده است و مرکز شهر بلندترین نقطه شهر بوده است که معمولا" مقر حکومت پادشاه نیز در آن جا قرار داشته است . اکثر این شهرها به روی تپه های طبیعی یا گاهی بروی خاکریزهای مصنوعی احداث شده اند . مهمترین شهر این دوره اکباتان یا همدان فعلی بوده است که بنابه گفته مورخین 7 حصار داشته است که هر کدام به یک رنگ ساخته شده بودند به این ترتیب : حصار اول سفید ، حصار دوم سیاه ، حصار سوم ارغوانی ، حصار چهارم آبی ، حصار پنجم سرخ نارنجی ، حصارهای هفتم و هشتم به ترتیب نقره ای و طلایی رنگ بوده اند . در مرکز این شهرها برای زندگی حاکم شهر و نزدیکانش قلعه و نمای ارگ محکم در دل قلعه بزرگ ( خود شهر ) ساخته می شده است .

آثاری که از روشهای معماری این دوره برجای مانده بیشتر منحصر است به چند مقبره یا دخمه که در دل کوه کنده شده است . به این دلیل به معماری این دوره معماری سنگی یا صخره ای نیز می گویند . در این روش معماری ایجاد بنا با کندن سنگهای صخره ای طبیعی و حجاری صورت می گرفته است . شکل عمومی نمای این دخمه ها بصورت ایوانی است که در سنگ و در دل کوه کنده و ایجاد شده است که سقف این ایوان ها به کمک ستون ها یا نیم ستون های سنگی تحمل می شوند . به دلیل تشابه این نما با ساختمانهای شمال ایران که در آنها ایوان ها دارای ستونهای چوبی هستند ، این احتمال را تقویت می کند که معماری این تمدن از روش های شمال ایران الهام گرفته باشد . مهمترین دخمه های دوره ماد که به گور سنگی یا گور صخره ای نیز شهرت دارند عبارتند از : « دکان داوود » در کوهستان شمالی ، « فقرگاه یا فخریکا » در جنوب دریاچه ارومیه ، دخمه دیگری بنام « فرهاد و شیرین « در کوهستان شمالی ، « صحنه » مجاور راه همدان کرمانشاه ، دخمه « خوزن » در شرق همدان و « زائو دختر » در فارس . ضمنا" خانه های مسکونی این دوره نیز پلان هایی مشابه با مقابر یا دخمه های این دوره دارند ، بدین ترتیب که در جلوی این خانه ها که بشکل یک مکعب مستطیل ساده بنا می شده اند ، ایوانی با ستونهای چوبی ( بدلیل هزینه های زیاد ستون سنگی و یا ... ) قرار می گرفته است . بهرحال شکل ستونهای سنگی بکار رفته در مقابر مادی به شکلی است که امروزه معروف به « یونیک » ، « دوریک » و « توسکان » می باشند . در بالای درگاه ایوان دخمه فرهاد و شیرین نقش « فروهر » بدون تصویری از آدم حجاری شده است که نشانه تداوم پیوند و اعتقادات مادی ها و پارسی ها می باشد.



تاريخ : شنبه هجدهم شهریور 1391 | 18:8 | نویسنده : Tiba |